آخرین مطالب
امکانات وب
عبدالبشیر فکرتبخشی
تاریخ: ۱۲-۲-۱۳۹۹ هـش
تردیدی نیست که پاندمی کرونا امروزه به تهدیدی جدی برای بشر تبدیل شده است و رشد فزایندهی آن چنان است که هیچ کسی نمیتواند از گزند احتمالی آن برکنار بماند. برای اثبات این مدعا کافی است به آمار مبتلایان و جانباختهگانِ این ویروس در کشورهای مختلف دنیا نظر انداخته شود؛ آنگاه بهدرستی میتوان حجم خطرات ناشی از این ویروس را حدس زد. تهدید این ویروس، بیش از آنکه در کشندهبودنِ آن سنجیده شود، در سرایتِ آسان و زودهنگام آن نهفته است. از اینرو، یکی از تدابیر احتیاطی برای پیشگیری از همهگیر شدن کرونا همان «قرنطینه» است که –البته با کمی تفاوت- هم در روایات اسلامی، و هم در طب سنتی مسلمانها ریشه دارد. جلوگیری از اجتماعات و کاستن از میزان تعلقات اجتماعی و چه بسا تجرید و انزواگزینی از زمرهی مهمترین شاخصههای قرنطینه به حساب میآید. قرنطینه به این معنا، یگانه تدبیر وقایهییِ کمهزینه و مؤثری است که در جاهای مختلف دنیا به منصهی اجرا گذاشته شده است و بیاعتنایی به آن قطعاً به تبعات ناگوار و غیرقابل کنترولی خواهد انجامد. ویروس کرونا به اینکه شما کیستید و به چه چیزی معتقدید، نمینگرد و از اینرو، میان مسلمان و نامسلمان تفکیکی نمیگذارد. کمااینکه که گفته میشود بیاعتنایی شماری از پیروان جماعت تبلیغ در برابر تدابیر احتیاطی و از آنجمله اصل «قرنطینه» موجب شد افراد و اشخاص بیشتری به این ویروس آلوده شوند و کمیّت بیماران کوید-۱۹ در پاکستان به سرعت افزایش یابد. بدینسان، شواهد تاریخی نیز نشان میدهد که وباها اختصاصی به نامسلمانها نداشته و فیالمثل؛ شیوع طاعون در سال ۴۸۷هـ در سرزمین عربستان سعودی گواه این مدعاست.
حالا با این حساب، یکی از ساحاتی که معمولاً مردم گرد هم میآیند، مساجد است و دوام نمازهای جماعت ممکن است رویهمرفته به بحران بزرگی در کشور بینجامد. روی این ملحوظ، اخیراً کشور عربستان سعودی درب خانهی خدا (کعبه) را بر روی زایران بست و هیأتی از دانشمندان الأزهر نیز به توقف نمازهای جماعت در مساجد نظر دادند. با این وجود، توقف نماز جماعت در مسجد به معنای توقف مطلقِ جماعت نیست؛ کمااینکه، مردم میتوانند در خانههای شان نماز جماعت را برپا بدارند. استناد ازهریان بر روایتهای چندی بنا یافته است و از آنجمله روایتیاست که در صحیحین (بخاری و مسلم) آمده و بر بنیاد آن، عبدالله ابن عباس در یوم مطیر (باران شدید) به موذنش گفت: به جای «حی علی الصلوة» (بیایید به نماز)، «صلّوا فی بیوتکم» (نمازهایتان را در خانهیهایتان بخوانید) ندا بردارد. وقتی مردم بر وی انکار کردند و خرده گرفتند؛ ابن عباس گفت: آنچه را که انجام دادهام، قبلاً کسی انجام داده است که از من بهتر است[1]( اشارهی ابن عباس یر آنست که عمل مزبور قبلاً توسط پیامبر اکرم اسلام انجام شده است). روی این بیان، فقیهان گفتهاند که خوف بر نفس، مال و یا خانواده از عذرهایی است که ترک نماز جمعه و جماعت را موجه میسازد. گذشته از این، قاعدهی «لا ضرر و لا ضِرارَ فی الاسلام» نیز مقتضی انسحاب از جماعت در مساجد است. بر پایهی این قاعده، زیان رساندن مطلقاً -هم بر خود و هم بر دیگری، و هم ضرر را با ضرر دفع کردن- نارواست و اگر برپایی جماعت در مسجد مستلزم ضرر باشد نیز، ناروا دانسته میشود. حالا در روزگار شیوع فزایندهی کرونا، اقامهی نماز در مسجد غالباً یا به ضرر خود (اینکه شخص از شخص دیگری به این ویروس آلوده شود) یا به ضرر دیگران (اینکه شخصِ مصاب به بیماری کوید-۱۹ دیگران را به این ویروس آلوده سازد) میانجامد و در هر دو صورت پیشگفته، مشمول قاعدهی «لاضرر...» قرار میگیرد.
وقتی پیامبر اکرم اسلام کسی را که سیر ویا پیاز خورده است، به اعتزال (Isolation) از خود ویا اعتزال از مسجد دستور میدهد[2]، چگونه میتوان از اقامهی نماز جماعت در مساجد علیرغم تهدید جدّی کرونا دفاع کرد. وقتی باران شدید بتواند عزیمتی را به رخصت بکشاند، شیوع ویروس کرونا به صورت اولی (البته بر اساس آنچه که در اصول فقه «قیاس اولی» خوانده میشود) میتواند دلیلی بر توقف جماعتها در مساجد بهشمار آید. از این گذشته، چنانکه مقدمهی واجب واجب است -البته بر بنیاد اصل «ما لا یتم الواجب إلا به فهو واجب» (آنچه واجب جز به آن تمام نمیشود، خودش نیز واجب است)-، مقدمهی حرام نیز، حرام دانسته میشود. توسّل به ذرایعی که سرانجام به یک امر حرام میانجامد، همانند خودِ آن امرْ حرام است، هر چند این ذریعه فینفسه نیکو (حسن لذاته) باشد. فیالمثل چنانکه خودکشی در آموزههای اسلامی حرام است، توسل یا تقرّب به هر آنچه که حیات آدمی را در معرض نابودی قرار میدهد نیز، حرام خواهد بود. روی این حساب، ورود به ساحات مزدحم –ولو حج یا نماز جماعت- مجاز نیست؛ کمااینکه، این عمل ممکن است به میانجیِ ویروس کرونا، به حیات شخص حج یا جماعتگزار خاتمه دهد و از آنجاییکه خودکشی [بقره: ۱۹۵] و قتل نفس [اسرا،: ۳۳ و انعام: ۱۵۱] –جز در حالتهای خاصی- قطعاً نارواست، توسل به آنچه که به خودکشی یا دگرکشی بینجامد نیز حرام دانسته میشود. از این گذشته، بر بنیاد نگرش مقاصدی به فقه، هرگاه میان اجرای یکی از احکام اسلامی با مقاصد شرع تعارضی به میان آید، در صورتی که جمع میان متعارضان ممکن باشد، به آن ترجیح داده میشود (متی امکن الجمع فهو أولی). فیالمثل اگر بتوان میان برپایی جماعت در مسجد و اتخاذ تدابیر احتیاطی صحی جمع کرد، به آن اولویت داده میشود؛ امّا اگر نتوان میان طرفهای متعارض جمع کرد، در آنصورت، مقصد بر حکم و غایت بر وسیله برتری دارد. شاید بر بنیاد چنین پیشفرضی بود که خلیفهی دوم اسلام به تعطیل حد سرقت در عامالمجاعه دستور داد و حضرت علی کرماللهوجهه برخلاف عصر پیامبر، بر اسب نیز زکات وضع کرد و قس علیهذا. در این رویکرد، آنچه اصالت دارد اهداف و مقاصد است تا احکام و دستورات فقهی. به این روال، میرسیم به این نکته که اگر برپایی جماعت در مسجد -به منزلهی یکی از احکام عملی فقهی- عمدهترین اهداف شرع را که همان حفظ حیات و نسل است، در معرض تهدید جدی قرار دهد، در آنصورت ترجیح جانب مقصد است و حکم میتواند به این منظور متوقف یا تعطیل شود.
شاید عدهیی از مردم چنان بپندارند که نرفتن به مسجد -به هر بهانهیی- سرپیچی از حکم خدا است و نشان از ضعف ایمانی آنها دارد. باید توکّل پیشه کرد و از رفتن به مسجد و اقامهی جماعت ابا نورزید. این پندار از یکسو ملازم بدفهمی از آموزهی توکّل است -که دوست گرامیام محمد فیاض فرزام زیر نام «پاندمی کرونا و توکل کاذب[3]» مفصلتر به آن پرداخته است- و از سویی نیز، در اسلام طرفِ تأیید نیست و با روح واقعگرایی آن سرِ سازگاری ندارد؛ کمااینکه در یکچنین شرایطی، عمل به رخصتِ مرجّح بر عزیمت شرعی برتری دارد و از اینرو، نباید خویشتن را به دستان خویش به هلاکت افگند. به یاد داشته باشیم که ویروس کرونا تهدیدی خیالی نیست، بلکه خطریاست واقعی و ارتجالی و برای این منظور، کافیاست رمقی به توصیههای طبی و خسارات و تلفات ناشی از بیماری کوید-۱۹ نظر اندازیم. از اینرو، رفتن به جاهایی که غالباً به مصاب شدن فرد به این ویروس میانجامد، در اسلام توصیه نمیشود، بلکه مزید بر آن، به شدّت از آن نهی شده است و حتی دولت نیز مجاز است در جهتِ تأمین مقاصد شرع، از برپایی جماعت در مساجد –مانند سایر اجتماعات- مانع شود؛ البته این اقدام -از نظر اصولی- تنها زمانی مجاز است که در همسویی با اهل خبره انجام شود.
[1] حدثنا عبد الله بن الحارث ابن عم محمد بن سيرين، قال: ابن عباس لمؤذنه في يوم مطير: إذا قلت أشهد أن محمدا رسول الله، فلا تقل حي على الصلاة، قل: «صلوا في بيوتكم»، فكأن الناس استنكروا، قال: فعله من هو خير مني، إن الجمعة عزمة وإني كرهت أن أحرجكم فتمشون في الطين والدحض. [بخاری و مسلم]
[2] أن جابر بن عبد الله، زعم أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: « من أكل ثوما أو بصلا، فليعتزلنا - أو قال: فليعتزل مسجدنا - وليقعد في بيته» [صحیح بخاری]
[3] بنگرید به: http://mohummadfayaz.blogfa.com/post/1
عبدالکریم سروش و رؤیای ناتمام...
ما را در سایت عبدالکریم سروش و رؤیای ناتمام دنبال میکنید
برچسب:
نویسنده:
بازدید: 104